Podatak, izložen u Izvješću za Bosnu i Hercegovinu, da su učenici iz urbanih sredina postigli za 25 bodova prosječno bolje rezultate od njihovih vršnjaka koji žive u ruralnim sredinama, relevantan je indikator razlike u kvalitetu obrazovanja s obzirom na područje u kojem se škole nalaze. PISA-ina metodologija ova područja razvrstava na četiri kategorije, prema broju stanovnika: do 3.000 stanovnika, od 3.000 do 15.000 stanovnika, od 15.000 do 100.000 stanovnika, te od 100.000 do 1.000.000. Postoji također i peta kategorija, u koju spadaju veliki višemilionski gradovi kakvih u Bosni i Hercegovini nema, pa stoga nisu ni mogli biti tretirani. Prema PISA-inoj metodologiji, ruralnim područjima smatraju se mjesta veličine do 3.000 stanovnika, te su škole koje su locirane u tim mjestima kategorisane kao ruralne, a sve ostale škole kao urbane. Postignuća učenika u Bosni i Hercegovini, kao i u drugim zemljama svijeta, općenito su bolja u urbanim sredinama sa razlikom od 25 bodova, što znači otprilike jednu godinu školovanja. Općeprihvaćeno je mišljenje da je obrazovanje u većim gradovima, poput Sarajeva ili Banja Luke, daleko bolje nego u malim gradovima ili selima. U oblasti čitanja, naprimjer, učenici koji žive u gradovima postižu u pravilu bolje rezultate od učenika iz ruralnih sredina (što je, moguće, kulturološki uvjetovano), dok u matematici i prirodnim naukama razlika, premda i dalje postoji, nije toliko osjetna.


Ipak, važno je primijetiti da u BiH visina postignuća ne odražava sasvim linearno broj stanovnika koji žive na datom području, odnosno da se bodovi nužno ne povećavaju rastom broja stanovnika, pa tako imamo zanimljivu okolnost da je prosječan uspjeh u sredinama od 3.000 do 15.000 stanovnika veći nego u sredinama od 15.000 do 100.000 stanovnika, što vidimo na grafikonu 5.1. Kao što u selima do 3.000 stanovnika učenici prosječno dosežu manje od 400 bodova, tako i u gradovima od 15.000 do 100.000 stanovnika – što je najčešći demografski razred u našoj zemlji i kategorija u kojoj nalazimo najveći procenat učenika - median iznosi oko 391 bod. Na razini dva entiteta, odnos dosegnutog prosječnog uspjeha testiranih učenika i demografske veličine područja gdje je locirana škola je isti (Grafikon 6.14.): i u Republici Srpskoj i u Federaciji BiH, u sredinama od 15.000 do 100.000 kvalitet obrazovanja je slabiji nego u sredinama od 3.000 do 15.000. Razlika je upadljiva kada je riječ o ruralnim sredinama do 3.000 stanovnika. Općenito na razini čitave Bosne i Hercegovine, ruralna područja u Republici Srpskoj su značajno lošija od ruralnih područja u Federaciji BiH.

Međutim, posmatrano na razini kantona Federacije, odnosno regija Republike Srpske (Grafikon 6.15.), vrlo je zanimljivo da su u pojedinim kantonima, kao što je Unsko-Sanski kanton, najbolji prosječni uspjesi ostvareni upravo u selima do 3.000 stanovnika, dok je u manjim i većim gradovima ovog kantona obrazovanje znatno lošije. Bosansko-podrinjski kanton je također primjer obrazovnog sistema u kojem škole u manjim sredinama očigledno pružaju bolje obrazovanje učenicima od škola u gradovima srednje veličine. Median ostvaren u sredinama od 3.000 do 15.000 je za oko 100 bodova veći nego u sredini od 15.000 do 100.000.


Zapravo, jedino Kanton Sarajevo i Tuzlanski kanton primjeri su obrazovnih sistema u kojima vrijedi pravilo da je obrazovanje bolje što je sredina mnogoljudnija, dok se za Bosnu i Hercegovini u cjelini nameće zaključak da je obrazovanje kvalitetnije u manjim gradovima nego u gradovima srednje veličine. Ta razlika je najdrastičnija u Regiji Prijedor, a postoji i u Zeničko-dobojskom kantonu, Regiji Banja Luka, Regiji Bijeljina, Kantonu 10, Srednjobosanskom kantonu i Hercegovačko-neretvanskom kantonu, Regiji Sarajevsko-romanijskoj i Regiji Hercegovina. Velika sredina, od 100.000 do 1.000.000 stanovnika, najviše odskače od ostalih u slučaju Regije Bijeljina, a učenici iz te sredine postižu bolje rezultate čak i od učenika iz Sarajeva i Banja Luke.


Premda su učenici iz Sarajeva i Banja Luke znatno bolji od svojih vršnjaka iz manjih sredina, niti jedan nije dosegao 500 bodova na PISA testiranju, dok je u Regiji Bijeljina ovaj bodovni prag premašen. Jednako je zanimljivo, s druge strane, da u Regiji Prijedor imamo sredinu od 3.000 do 15.000 stanovnika, gdje je dio učenika postigao uspjehe čak i veće nego učenici iz velikih gradova u Regiji Banja Luka, Regiji Bijeljina i Kantonu Sarajevo, koji, kako smo već naglasili, čine frakciju najboljih učenika u tim regijama, odnosno kantonu.


{

}