Rezultati našeg istraživanja pokazuju da obrazovni sistemi u BiH omogućavaju vrlo malom procentu učenika nepovoljnog socio-ekonomskog položaja da steknu osnovne vještine (odnosno ostvare postignuća na nivou 3 i više) iz svih oblasti obuhvaćenih PISA istraživanjem. Prema podacima prezentiranim u Izvješću za Bosnu i Hercegovinu ovaj procenat iznosi 2% nasuprot 23% za OECD zemlje i 22% za EU zemlje. Ovo ukazuje da je obrazovni sistem u BiH znatno nepravedniji nego što su to sistemi u OECD ili EU zemljama.


I kada posmatramo cijelu populaciju testiranih učenika u BiH, uočavamo da je samo 9% testiranih učenika iz svih oblasti postiglo nivo 3 ili više, odnosno da je samo 9% testiranih učenika steklo osnovne vještine. Pri tome, ovaj procenat je veći u Brčko Distriktu (12%) i RS (10%) nego u FBiH (8%), kao što je prezentirano na grafikonu 5.23. Možemo zaključiti da je prema ovom pokazatelju inkluzivnost obrazovnog sistema u BiH niska, jer 90% učenika nije steklo osnovne vještine.

Nizak nivo pravednosti obrazovnog sistema u BiH još jasnije pokazuje analiza procenta učenika koji su stekli osnovne vještine po pojedinim kvartilima ESC statusa prezentiranim na grafikonu 5.24. Samo 2% učenika u najsiromašnijem socio-ekonomskom kvartilu je steklo osnovne vještine, nasuprot 22% takvih učenika u najpovoljnijem kvartilu. Po 9% učenika u drugom i trećem kvartilu stekli su osnovne vještine. 

Ovi procenti ne samo da ukazuju na visok stepen nepravednosti obrazovnog sistema nego i na to da je socio-ekonomski položaj porodica osnovni faktor postignuća učenika. Od 1.559 učenika u najnepovoljnijem položaju (prvi kvartil), samo 47 je steklo osnovne vještine, a njih 49% pohađaju škole u Tuzlanskom kantonu (10 učenika) i dvije regije (Regija Banja Luka (8 učenika) i Regija Prijedor (5 učenika).


Poređenje procenta učenika nepovoljnog (prvi kvartil) i učenika povoljnog socio-ekonomskog statusa (četvrti kvartil) koji su stekli osnovne vještine po kantonima i regijama govori o vrlo niskom nivou inkluzivnosti i pravednosti obrazovnog sistem u Kantonu Sarajevo, Regiji Banja Luka i Zeničko-dobojskom kantanu, kao i Kantonu 10, dok je pravednost obrazovanja u Hercegovačko-neretvanskom kantonu, Regiji Sarajevsko-romanijskoj i u Unsko-Sanskom kantonu znatno veća. Ovi podaci su prezentirani na grafikonu 5.26.

Poređenje pokazatelja pravednosti mjerena procentom učenika iz donjeg kvartila koji su stekli osnovne vještine za zemlje regije prije svega ukazuje da BiH ostvaruje najniži stepen pravednosti, kao što je prezentirano na grafikonu 5.27. Rezultati u Sjevernoj Makedoniji su malo bolji, dok su u Hrvatskoj i Sloveniji značajno bolji.


Analiza odnosa kumulativnih ulaganja po učeniku za devet godina školovanja i procenta učenika nepovoljnog socio-ekonomskog statusa koji su stekli osnovne vještine ukazuje na značajno povećanje ovog procenta na osnovu rasta kumulativnih ulaganja. Koeficijent korelacije između ove dvije varijable iznosi 0.543 i 77% promjena u procentu učenika koji su stekli osnovne vještine je povezan sa povećanjem kumulativnih ulaganja po učeniku.


Značajno je uočiti da Srbija i Crna Gora ostvaruju veći procenat učenika sa osnovnim vještinama, a time i veći stepen pravednosti od BiH mjerene ovim pokazateljem i pored nižih kumulativnih ulaganja po učeniku.

Sličan odnos između ovih veličina se uočava i kod analize za zemlje OECD i partnerske zemlje, kao što je prezentirano na grafikonu 5.28. I ovdje se pokazuje da je stepen pravednosti obrazovnog sistema u BiH niži nego što bi se moglo očekivati na osnovu visine kumulativnih ulaganja.


Ovo važi i za većinu partnerskih zemalja, dok veći broj zemalja OECD prema ovom pokazatelju ostvaruje viši nivo pravednosti obrazovanja nego što bi se očekivalo na osnovu kumulativnih ulaganja.


Koeficijent korelacije za sve zemlje uključene u PISA istraživanje iznosi 0,712, dakle radi se o visokoj korelaciji, pri čemu se 18,3% promjena u procentu učenika sa osnovnim vještinama može povezati sa promjenama u visini kumulativnih ulaganja po učeniku.

Grafikon 5.29. pokazuje da zemlje sa višim nivoom pokazatelja osnovnih vještina imaju i značajno bolje prosječna postignuća učenika. Koeficijent korelacije između ovih veličina je vrlo visok i iznosi 0,974, pri čemu se čak 87% promjena u procentu učenika sa osnovnim vještinama može povezati sa promjenama prosječnog uspjeha učenika u nekoj zemlji.


Grafikona 5.30. pokazuje da u zemljama sa većim nivoom segregacije učenici nepovoljnog socio-ekonomskog položaja imaju manju otpornost na osnovu ovog pokazatelja, odnosno da manji procenat siromašnih učenika uspijeva da stekne osnovne vještine.


Koeficijent korelacije između ovih veličina je relativno nizak i iznosi -0,475. I ovo poređenje pokazuje da siromašni učenici u BiH imaju manju otpornost nego što bi bilo očekivano na osnovu nivoa segregacije. Evidentno je da u većini partnerskih zemalja siromašni učenici pokazuju manju otpornost nego što bi bilo očekivano na osnovu nivoa segregacije, dok suprotno vrijedi za OECD zemlje.

 

{

}