U ovom dijelu analize fokusirati ćemo se na razlike između ESC kvartila testiranih učenika u entitetima i distriktu, kao i u svakom od kantona/regija, i to sa ciljem da ustanovimo u kojoj mjeri socio-ekonomska pozadina uvjetuje visinu postignuća, pri čemu ćemo se oslanjati na dva ključna indikatora: razlika u dosegnutim bodovima (median) za prvi i četvrti kvartil21 ESC statusa i procenat testiranih učenika prvog kvartila koji nisu dosegli razinu 2 kao minimalnu razinu uspješnosti. Na taj način će razlike koje postoje među obrazovnim sistemima u pogledu inkluzivnosti i jednakosti doći u izražaju, naročito pri usporedbi sa generalnom razinom postignuća koje su entiteti/distrikt, odnosno kantoni/regije dosegli. Od ukupno 6480 učenika iz Bosne i Hercegovine, koji su sudjelovali u PISA istraživanju 2018. godine, njih 3932 je upisano u škole u Federaciji BiH. Broj njihovih vršnjaka koji se obrazuju u entitetu Republika Srpska iznosi 2071, dok je u Brčko distritktu testiranju pristupilo 183 učenika. Uporedimo li distribuciju nivoa postignuća u Federaciji BiH (Grafikon 4.6.) i Republici Srpskoj (Grafikon 4.7.) s obzirom na četiri socio-ekonomska kvartila, primijetiti ćemo da u matematici, u kojoj RS značajno prednjači u odnosu na FBiH (417,75 naprema 400,44 boda), postoje osjetne razlike kada je u pitanju prvi kvartil. Dok u Republici Srpskoj oko 32% testiranih učenika povoljnog socio-ekonomskog položaja ne doseže razinu 2, taj procenat u Federaciji BiH iznosi oko 43%, što će reći da u većem od dva bh. entiteta sloj bogatije djece u većem procentu ne postiže ni minimalnu razinu uspjeha u oblasti matematike. Repulika Srpska također ima skoro 12% testiranih učenika prvog kvartila koji u matematici postižu uspjehe na razini 4, dok je procenat testiranih učenika iz istog kvartila sa takvim rezultatima u Federaciji BiH dvostruko manji. Indikativno je da su drugi i četvrti kvartil u Federaciji BiH skoro pa izjednačeni po procentu učenika (oko 60%) čija postignuća pripadaju polju slabih rezultata (ispod razine 2). No, unatoč tome što su rezultati u oblasti matematike generalno bolji u Republici Srpskoj nego u Federaciji Bih, usporedbom mediana prvog i četvrtog kvartila u oba entiteta možemo ustanoviti da najsiromašniji učenici u RS-u značajnije zaostaju za njihovim boljestojećim vršnjacima nego što je to slučaju u FBiH. U Republici Srpskoj, razlika u medianu između testiranih učenika povoljnog i učenika nepovoljnog socio-ekonomskog položaja iznosi 74 boda, nasuprot 61 bodu kolika je ta razlika između učenika ovih kategorija u Federaciji BiH.

Učenici iz Federacije BiH su postigli nešto bolje rezultate u čitanju od učenika u Republici Sprskoj, sa prosjekom od 403,80 naprema 400,89 bodova. U oba entiteta imamo oko 70% testiranih učenika prvog kvartila koji nisu dosegli razinu 2, i otprilike jednak broj bodova (62 u FBiH, 69 u RS) koji čine razliku postignuća između najsiromašnijih učenika i njihovih boljestojećih vršnjaka.

Brčko Distrikt, u usporedbi sa dva entiteta, ima općenito najveći procenat testiranih učenika iz svih kvartila koji su postigli uspjehe na razini 2, odnosno pokazali minimum sposobnosti i vještina na PISA testiranju. Ako pogledamo distribuciju nivoa postignuća po ESC kvartilima na grafikonu 4.8, vidjeti ćemo da razlike u postignućima u čitanju među testiranim učenicima koji dolaze iz različitih socio-ekonomskih pozadina u Brčko Distriktu nisu toliko drastične, kao što je slučaj u entitetima. Brčko Distrikt među testiranim učenicima nepovoljnog socio-ekonomskog položaja ima oko 50% učenika sa postignućima ispod razine 2, i niti jednog učenika koji je nadišao razinu 3, ali je procenat učenika prvog kvartila sa postignućima na razini 2 čak nešto veći od procenta učenika na toj razini uspjeha u 2. i četvrtom kvartilu, što nam govori i o mogućnostima učenika da prevaziđu ograničenja koja proizilaze iz socio-ekonomskih faktora, te u konačnici i o pravednijoj raspodjeli prilika. Imajući u vidu relativno mali broj testiranih učenika iz Brčko Distrikta, koji su uopšte mogli biti dijelom PISA-inog uzorka, ovu teritorijalnu-administrativnu jedinicu vrijedi uporediti sa kantonima FBiH, odnosno regijama RS-a, zbog omjera veličina.

Ako uzmemo za usporedbu Kanton Sarajevo (690 učenika) (Grafikoni 4.9.), kao najuspješniji kanton FBiH po prosječnom uspjehu, primijetiti ćemo da su uspjesi testiranih učenika u sve tri oblasti značajnije uvjetovani socio-ekonomskim kvartilom kojem pripadaju. U Kantonu Sarajevo imamo preko 60% testiranih učenika najnepovoljnijeg položaja sa postignućima ispod minimalne razine, dok je procenat takvih učenika iz istog kvartila u Brčko Distriktu za 10% manji. Također, razlika u medianu između prvog i četvrtog kvartila u Brčko Distriktu, kada je riječ o oblasti čitanja, bitno je manja od one u Kantonu Sarajevo i iznosi tek 21 bod (naspram 56 bodova koliko ta razlika iznosi u KS), što Brčko Distrikt čini obrazovnim sistemom sa daleko najmanjom razlikom u postignućima između učenika povoljnog i nepovoljnog socio-ekonomskog položaja u Bosni i Hercegovini. Testirani učenici iz Brčko Distrikta su među najboljima kada je riječ o visini postignuća, no jednako je važno i primijetiti da testirani učenici prvog kvartila iz Brčko Distrikta postižu za oko 30 bodova bolje rezultate od testiranih učenika prvog kvartila u Kantonu Sarajevo.

Regija sarajevsko-romanijska (Grafikoni 4.9.), kao regija sa komparativno visokim rezultatima (prosjek: 412,08) u Republici Srpskoj, ima približno jednak broj testiranih učenika (169) koji su zahvaćeni PISA-inim uzorkom kao i Brčko Distrikt. Pogledom na mediane prvog i četvrtog kvartila ove regije, ustanoviti ćemo da testirani učenici najbogatijeg socio-ekonomskog kvartila ove regije postižu bolje rezultate nego njihovi vršnjaci iz Brčko Distrikta sa jednako dobrim socio-ekonomskim uvjetima, no isto tako je primjetno da prvi kvartil Regije sarajevsko-romanijske stoji znatno lošije u oblasti čitanja nego što je to slučaj sa prvim kvartilom u Brčkom (median 365,55 naspram 407.74). U Regiji sarajevsko-romanijskoj, testiranih učenika četvrtog kvartila koji ne dosežu minimalnu razinu uspješnosti ima ne više od 25% učenika, ali je razlika između prvog i četvrtog kvartila u pogledu minimalne razine uspješnosti drastična, jer takvih učenika u najnepovoljnijem socio-ekonomskom položaju ima 60%, a razlika u dosegnutom medianu između učenika nepovoljnog i povoljnog socio-ekonomskog položaja iznosi skoro 80 bodova. Drugim riječima, za obrazovanje u oblasti matematike, kada je riječ o ovoj regiji, bilo mogli reći da možda jeste kvalitetnije, ali je iz različitih razloga manje dostupno siromašnijim učenicima, dok u Brčko Distriktu kvalitet obrazovanja iz matematike jeste komparativno slabiji, ali je dostupniji svima.

Slične odnose vidimo i na primjeru Regije Birač (Grafikoni 4.9.), sa generalnim prosjekom od 404,32 boda, gdje oko 36% testiranih učenika najpovoljnijeg socio-ekonomskog položaja postiže rezultate ispod razine 2 u matematici, naspram 73% učenika sa takvim rezultatima u prvom kvartilu ESC statusa. U Kantonu Sarajevo, čiji je generalni prosjek najviši u Bosni i Hercegovini, preko 80% najsiromašnijih učenika ne doseže razinu 2, dok procenat testiranih učenika sa tako slabim postignućima u prvom kvartilu iznosi oko 36%. Među najdrastičnijim razlikama u medianu koji su ostvarili učenici povoljnog socio-ekonomskog položaja naspram siromašnih je i ona u Zapadnohercegovačkom kantonu (Grafikoni 4.9.), gdje ta razlika iznosi 79 bodova u oblasti čitanja, iako u prvom i četvrtom kvartilu imamo približno jednak procenat učenika koji nisu dosegli razinu 2, odnosno oko 50% za oba kvartila. Još jedna regija sa komparativno visokim postignućima, naprimjer u oblasti matematike, koje prati dosta visok stepen nejednakosti jeste i Regija Bijeljina, gdje razlika u medianu između najbogatijih i najsiromašnijih testiranih učenika ide i preko 70 bodova, što bi značilo više od 2 godine školovanja. U Regiji Bijeljina (Grafikoni 4.9.), gdje je ostvaren drugi najviši prosjek u matematici, čak 83% testiranih učenika nije doseglo razinu 2.

Najveću razliku u medianu iz oblasti čitanja između učenika prvog i četvrtog kvartila pronalazimo u Regiji Hercegovina (Grafikoni 4.9.) – 96 bodova - koja sa stanovišta generalnih postignuća spada u red srednje uspješnih obrazovnih sistema u Bosni i Hercegovini, ostvarujući prosjek od 414,79 bodova. U ovoj regiji također, vrlo velik procenat siromašnih učenika, preciznije njih 78%, ne doseže razinu 2 u oblasti čitanja. Regija Hercegovina je najbolji obrazovni sistem u Bosni i Hercegovini u oblasti matematike, ali ni u toj oblasti preko 70% siromašnih učenika nije postiglo rezultate na razini 2. Učenici povoljnog socio-ekonomskog položaja u Regiji Banja Luka (Grafikoni 4.9.) imaju visoka postignuća u matematici (median 450,48), dok je procenat siromašnih učenika, koji ne dosežu ni minimalnu razinu uspješnosti, daleko veći nego u slučaju učenika povoljnog socio-ekonomskog položaja, te iznosi 87%, što ovu regiju čini obrazovnim sistemom sa najvećim procentom testiranih učenika koji su postigli izrazito slabe rezultate u matematici.

Drugu vrstu slučaja predstavljaju kantoni, odnosno regije u kojima su rezultati dosta slabiji, pa je i nejednakost u pogledu ostvarenih rezultata između siromašnih i bolje situiranih učenika osjetno manja. Takvu situaciju imamo u Hercegovačko-neretvanskom kantonu (prosjek: 390,66) (Grafikoni 4.9.), gdje i učenici najpovoljenijeg socio-ekonomskog položaja ostvaruju značajno lošije rezultate u oblasti čitanja nego njihovi vršnjaci iz jednako dobrih socio-ekonomskih pozadina u drugim kantonima/regijama, pa tako u odnosu na siromašne učenike koji se obrazuju u ovom kantonu odskaču za 30 bodova.

U Srednjobosanskom kantonu (Grafikoni 4.9.), procenat siromašnih učenika koji nisu dosegli ni razinu 2 u matematici je tek nešto veći od procenta učenika povoljnog socio-ekonomskog statusa sa izrazito slabim postignućima, ali samo zato što učenika povoljnog socio-ekonomskog statusa sa rezultatima ispod razine 2 ima preko 60%, a razlika u medianu između siromašnih učenika i njihovih boljestojećih vršnjaka iznosi 57 bodova. U Republici Srpskoj, primjer takvih odnosa je Regija Prijedor (prosjek: 391,12) (Grafikoni 4.9.) čijih 67% učenika prvog kvartila ne doseže razinu 2 u matematici u odnosu na 50% njihovih vršnjaka socio-ekonomski povoljnog položaja, ali razlika u medianu nije toliko drastična kao u prethodnim primjerima. S druge strane, u oblasti čitanja, siromašni učenici od siromašnih učenika postižu slabije rezultate sa 68 bodova razlike.

Neki od kantona, odnosno regija u Bosni i Hercegovini karakteristični su po kombinaciji generalno slabih rezultata (prosjek u sve tri oblasti ispod 400) i velikih razlika u postignućima između prvog i četvrtog kvartila, koju prati i veliki procenat najsiromašnijih učenika čija postignuća ne dosežu razinu 2. Tako Bosanskopodrinjski kanton (Grafikoni 4.9.), sa generalnom prosjekom od 395,85 bodova, ima 64% testiranih učenika prvog kvartila na razinama postignuća ispod 2, koji pritom zaostaju za vršnjacima povoljnijeg socio-ekonomskog položaja za 74 boda u oblasti čitanja, te je i procenat učenika najpovoljnijeg socio-ekonomskog položaja sa tako slabim rezultatima u ovom kantonu ispod 30%. U Tuzlanskom kantonu (prosjek 397,40) (Grafikoni 4.9.) 64% siromašnih učenika ne doseže razinu 2 u čitanju, dok je procenat učenika povoljnog socio-ekonomskog položaja sa tako slabim postignućima oko 48%, ali je razlika u medianu između prvog i četvrtog kvartila oko 69 bodova.

Kao jedan od generalno najslabijih kantona, Unsko-sanski kanton (Grafikoni 4.9.) ima vrlo visoke razlike u medianu između prvog i četvrtog kvartila, a s druge strane ne tako drastično velike razlike u procentu učenika prvog, odnosno četvrtog kvartila koji nisu dosegli razinu 2. U matematici, razlika u medianu između učenika socio-ekonomskih povoljnog i nepovoljnog položaja iznosi 78 bodova, a u oblasti čitanja 64 boda. Procenat učenika četvrtog kvartila u ovom kantonu, koji nisu dosegli razinu 2, iznosi oko 39%, naspram 64% njihovih siromašnijih vršnjaka, a procenti se otprilike kreću u tom okviru i kada je riječ o matematici.

Oko 63% učenika povoljnog socio-ekonomskog položaja nije doseglo razinu 2, naspram 40% siromašnih. Zeničko-dobojski kanton (Grafikoni 4.9.), također jedan od slabijih prema postignućima učenika, u matematici bilježi razliku od 51 bod između prvog i četvrtog kvartila, dok u čitanju ta razlika iznosi oko 56 bodova. Pogledom na distribuciju nivoa postignuća, ustanoviti ćemo da u Zeničko-dobojskom kantonu preko 70% testiranih učenika prvog kvartila nije doseglo razinu 2 ni u matematici ni u čitanju. U usporedbi s njima, nešto više od 30% testiranih učenika četvrtog kvartila je postigla tako slabe rezultate u ovom kantonu.

Među kantonima, odnosno regijama sa relativno visokim generalnim postignućima, nekoliko njih je primjer manjih razlika u pogledu ostvarenog mediana između prvog i četvrtog kvartila, a pritom velikih razlika u procentu učenika iz ta dva kvartila koji rezultatima nisu dosegli razinu 2. U Posavskom kantonu (prosjek: 420,13) (Grafikoni 4.9.), razlika u medianu iz oblasti čitanja između testiranih učenika prvog i četvrtog kvartila iznosi 67, a u matematici 41 bod, te su u obje oblasti procenti dobro situiranih i procenti siromašnih učenika koji ne dosežu razinu 2 približno iste: preko 70% učenika nepovoljnog naprema cca. 30% učenika povoljnog socio-ekonomskog položaja. Drastično veći procenat testiranih učenika prvog kvartila, koji ne dosežu razinu 2 u matematici, u odnosu na učenike četvrti kvartila, imamo u Kantonu 10 (prosjek: 420,31) (Grafikoni 4.9), kao i u Regiji Doboj (prosjek: 414,77) (Grafikoni 4.9.), premda je razlika u medianu u oba kantona oko 40 bodova.

Na nivou BiH, bodovna razlika između učenika četvrtog i učenika prvog kvartila iznosi oko 60 bodova u čitanju i prirodnim naukama, i negdje oko 55 bodova u matematici. Za Federaciju BiH, također oko 60 bodova u čitanju i prirodnim naukama, i oko 50 bodova u matematici. U Republici Srpskoj, postignuća testiranih učenika najpovoljnijeg socio-ekonomskog položaja se od postignuća učenika najnepovoljnijeg socio-ekonomskog položaja razlikuju za oko 67 bodova u prirodnim naukama, i preko 70 bodova u matematici i čitanju. U Brčko Distriktu, tako visoku razliku među učenicima povoljnog i nepovoljnog socio-ekonomskog statusa imamo u slučaju matematike, te iznosi preko 50 bodova, dok je u prirodnim naukama ta razlika oko 40, a u čitanju oko 25 bodova. Na grafikonu 4.10. vidimo kako se u svim kantonima, odnosno regijama Bosne i Hercegovine odnose indeks ESC status i prosječan uspjeh iz sve tri oblasti.

Kao područje sa najpovoljnijim socio-ekonomskim uvjetima, Kanton Sarajevo ima i najveći prosječan uspjeh, ali u usporedbi s njim, Zapadnohercegovački kanton ne postiže rezultate kakvi bi se mogli predvidjeti socio-ekonomskim uvjetima njegovog stanovništva, pa se tako nalazi izvan zone pouzdane ekstrapolacije, pri čemu ga mnogi kantoni i regije sa lošijom socio-ekonomskom situacijom, poput Brčko Distrikta, Bosanskopodrinjskog kantona, Regije Bijeljina ili Regije Doboj nadmašuju u prosječnom uspjehu. Među kantonima generalno nepovoljnih socio-ekonomskih uvjeta, najlošije rezultate postigli su testirani učenici Unsko-sanskog kantona, i to sa uspjehom koji je čak slabiji nego što bi se moglo očekivati na osnovu socio-ekonomske slike u tom području BiH.

Indeks socio-ekonomskog statusa u Zeničko-dobojskom kantonu jednak je kao i u Unsko-sanskom, ali je prosječan uspjeh dosta veći, dok je značajno veći kada je u pitanju Regija Birač, koja po indeksu socio-ekonomskog statusa vrijedi za najsiromašnije područje Bosne i Hercegovine.Grafikon koji slijedi jasno ukazuje na veliki utjecaj ESC statusa na jednakost u obrazovanju, odnosno na razlike u postignućima učenika prvog i četvrtog kvartila. U kantonima u kojima je nejednakost veća, odnosno u kojima ESC status više utječe na prosječne rezultate svih učenika iz svih oblasti, postoji i značajno veća razlika između postignuća učenika iz navedena dva kvartila. Koeficijent korelacije između ove dvije varijable (nejednakost i razlika u uspjehu između prvog i četvrtog kvartila) iznosi 0,8 – što je visok nivo korelacije, a 51% razlike u uspjehu učenika može biti objašnjeno razlikama u stepenu nejednakosti.

To što jedan obrazovni sistem postiže visoke rezultate ne znači da su šanse za kvalitetno obrazovanje u njemu izjednačene za sve učenike. Štaviše, visok kvalitet obrazovanja, pogotovo ukoliko ostane nedostupan velikom dijelu učenika, može samo produbiti jaz (achievement gap) između učenika koji raspolažu boljim materijalnim mogućnostima i onih koji se nalaze u nepovoljnom socio-ekonomskom položaju, što nas dovodi do problema nejednakosti u obrazovanju, kojeg smo se detaljno analizirali u poglavlju 5. Na grafikonu 4.11. vidimo odnos socio-ekonomske nejednakosti i razlike u uspjehu između testiranih učenika prvog i četvrtog kvartila ESC statusa. U Regiji Bijeljina i Zapadnohercegovačkom kantonu vlada dosta visok stepen nejednakosti, pa tako i razlika u prosječnim bodovima između najbogatijih i najsiromašnijih testiranih učenika iznosi između 70 i 80 bodova. Nasuprot tome, u Brčko Distriktu, Kantonu 10 i Hercegovačko-neretvanskom kantonu ta razlika nije veća od deset bodova, pa je i nejednakost između testiranih učenika relativno mala.

Međutim, uporedimo li ove podatke sa prosječnim brojem bodova koje su ostvarili kantoni (grafikon 4.10.), odnosno regije u Bosni i Hercegovini, zaključiti ćemo da su Brčko Distrikt i Kanton 10, kao obrazovni sistemi sa niskim stepenom nejednakosti, istovremeno i obrazovni sistemi sa relativno visokim postignućima (preko 420 bodova u prosjeku). S druge strane, Kanton Sarajevo, dakle, obrazovni sistem koji postiže generalno najbolje rezultate u Bosni i Hercegovini, ima i dosta visok stepen nejednakosti, koji na nivou postignuća rezultira sa preko 60 bodova razlike između učenika prvog i četvrtog kvartila ESC statusa.

Pomenuta Regija Bijeljina, u kojoj imamo najveći stepen nejednakosti među učenicima, postiže skoro pa jednako visoke rezultate kao i Kanton Sarajevo (oko 420 bodova). Postignuća u Zapadnohercegovačkom kantonu nisu toliko visoka kao u Kantonu Sarajevo ili Regiji Bijeljina, ali su opet mnogo viša nego u većini drugih kantona/regija Bosne i Hercegovini, što ovaj kanton čini još primjerom obrazovnog sistema u kojem visoke rezultate prati visoke stepen nejednakosti među učenicima, a to će značiti da relativno kvalitetnije obrazovanje nije dostupno svima.

U tom kontekstu, važno je imati na umu da upravo putem jednakosti jedan obrazovni sistem može unaprijediti vlastiti kvalitet u smislu rezultata koje će postizati, jer tamo gdje većina učenika, bez obzira na kontekstualne faktore (socio-ekonomska pozadina, obrazovanje roditelja, itd.), dostiže bodovni prag koji znači stečene osnovne vještine, obrazovni sistem će u globalu ostvariti više prosječnih bodova.

{

}