1. Razvijenost jedne ekonomije, odnosno bogatstvo jednog društva, u pravilu izravno korelira sa nivoom generalnih postignuća učenika. Visina BDP p.c. se odražava na mogućnosti države i pojedinaca da investiraju u obrazovanje. Kapacitet za investiranje može omogućiti obrazovnom sistem da postigne bolji kvalitet, ali ga ne garantira, zbog čega imamo nekoliko primjera zemalja čiji učenici postižu bolje, odnosno slabije rezultate nego što bi se moglo očekivati na osnovu njihove ekonomske moći. Bosna i Hercegovine spada u red siromašnih zemalja sa nerazvijenom ekonomijom, ali je i primjer zemlje u kojoj su postignuća učenika čak i slabija nego što bi se moglo predvidjeti na osnovu BDP p.c. Nasuprot tome, učenici u Kini (4 pokrajine koje su sudjelovale u PISA istraživanju) postižu rezultate koji su daleko iznad rezultata učenika mnogih bogatijih zemalja, unatoč tome što žive u realtivno siromašnoj zemlji. Konačno, učenici iz Katara, čija je ekonomska moć enormna, postižu rezultate daleko slabije nego što bi se moglo očekivati na osnovu visine BDP p.c.

2. Visok stepen korelacije između postignuća učenika i njihove socio-ekonomske pozadine je potvrđen višestruko. Među zemljama regiona, Hrvatska i Slovenija imaju značajno viši indeks ESC statusa od Bosne i Hercegovine, te su i generalna postignuća njihovih učenika bolja nego kod nas. Bosna i Hercegovina je i po indeksu ESC statusa, koliko i po prosječnom uspjehu učenika, u ravni sa Sjevernom Makedonijom. Meksiko, Kolumbija i Turska su zemlje koje imaju niži indeks ESC statusa od Bosne i Hercegovine, a njihovi učenici postižu bolje rezultate u prosjeku od naših.

3. Značaj socio-ekonomskog statusa za uspjeh u obrazovanju potvrđuje se gotovo univerzalno i evidentan je na osnovu razlike u postignućima između prvog i četvrtog kvartila ESC statusa. Prvi kvartil će u pravila imati najveći procenat učenika koji ne uspijevaju postići razinu 2, kao što ćemo četvrtom kvartilu u pravilu imati najveći procenat učenika na razinama 4, 5 i 6, što se potvrđuje kako u zemljama OECD, tako i u partnerskim zemljama, kojima pripada i Bosna i Hercegovina.

4. Kvalitet obrazovanja mjerimo visinom generalnih postignuća, ali inkluzivnost jednog obrazovnog sistema počinje tamo gdje veliki procenat učenika nepovoljnog socio-ekonomskog statusa ima šansu ostvariti minimalnu razinu uspješnosti (razinu 2) ili postizati rezultate na razini 3 ili iznad. U zemljama OECD-a, razlika u postignućima iz čitanja između prvog i četvrtog kvartila iznosi oko 100 bodova, dok je u Bosni i Hercegovini ta razlika za istu oblast oko 60 bodova. Međutim, vrijedi imati na umu da prvi kvartil učenika u OECD zemljama u prosjeku postiže skoro jednako dobre rezultate (median: 423) koliko i učenici najpovoljnijeg socio-ekonomskog položaja u Bosni i Hercegovini (432), što sugerira da je obrazovni sistem u našoj zemlji manje kvalitetan. Konačno, uzmemo li u obzir da u Bosni i Hercegovini 68% učenika prvog kvartila ne uspijeva doseći ni razinu 2 u čitanju (73% u matematici i 72% u prirodnim naukama), a da je u OECD zemljama procenat učenika sa tako slabim rezultatima u sve tri oblasti ispod 50%, možemo zaključiti da je obrazovni sistem u našoj zemlji manje inkluzivan za učenike nepovoljnog socio-ekonomskog položaja.

5. Razlika u postignućima iz matematike između prvog i četvrtog kvartila testiranih učenika u Federaciji BiH iznosi preko 60 bodova (preko 2 godine razlike), u Republici Srpskoj preko 70 bodova (skoro dvije i pol godine razlike), a u Brčko Distriktu 41 bod (jedna i pol godina razlike). Pridodamo li tome da Brčko Distrikt, u usporedbi sa dva entiteta, ima najveći procent učenika prvog kvartla koji postižu rezultate na razinama 2 i 3 u sve tri oblasti, možemo zaključiti da u Distriktu imamo ujedno i najveći stepen inkluzivnost obrazovnog sistema za najsiromašnije učenike.

6. U svim kantonima, odnosno regijama Bosne i Hercegovine, četvrti kvartil odskače u odnosu na prvi u pogledu postignutih rezultata, a pitanje je samo sa kojom bodovnom razlikom, odnosno za koliko godina školovanja. Na osnovu prethodno priložene tabele vidimo da je razlika u postignućima iz čitanja između prvog i četvrtog kvartila testiranih učenika najveća u Regiji Hercegovina, Regiji sarajevsko-romanijskoj, Zapadno-hercegovačkom kantonu i Bosansko-podrinjskom kantonu, a najmanja u Kantonu 10, Hercegovačko-neretvanskom kantonu i Brčko Distriktu. Najveći procenat testiranih učenika prvog kvartila, čija postignuća su ispod razine 2, imamo u Kantonu Sarajevo, Posavskom kantonu i Regiji Hercegovina, a najmanji u Zapadno-hercegovačkom kantonu.

7. Vrlo visok stepen nejednakosti među testiranim učenicima različitih socio-ekonomskih pozadina imamo Regiji Bijeljina, Zapadno-Hercegovačkom kantonu i Regiji Hercegovina, gdje razlika u bodovima iznosi između 70 i 80 bodova. Slučaj za sebe u tom pogledu predstavlja Regija Birač, gdje je stepen nejednakosti dosta veći nego u pomenute tri regije, odnosno kantonu, a razlika u bodovima blizu 60. Najmanju razliku u bodovima (30-40 bodova), te utoliko i relativno nizak stepen nejednakosti, pronalazimo u Kantonu 10, Brčko Distriktu i Hercegovačko-neretvanskom kantonu. Kanton 10 i Brčko Distrikt imaju relativno visoka generalna postignuća testiranih učenika u sve tri oblasti, što ih svrstava u kategoriju obrazovnih sistema sa dobrim rezultatima i relativno niskom nejednakošću među učenicima različitih socio-ekonomskih pozadina.

8. Median ocjena u školama povoljnog socio-ekonomskog profila (koje pohađaju većinom učenici povoljnog socio-ekonomskog položaja) viša je za 60 bodova u odnosu na škole nepovoljnog socio-ekonomskog položaja (koje pohađaju većinom učenici nepovoljnog socio-ekonomskog položaja). Pritom, primjećujemo i da u školama povoljnog socio-ekonomskog položaja najsiromašniji učenici imaju postignuća čak i bolja od učenika povoljnog socio-ekonomskog položaja koji pohađaju škole nepovoljnog socio-ekonomskog položaja, što govori u prilog tome da stimulativan obrazovni ambijent može doprinijeti prevazilaženju kontekstualnih faktora, kao što je socio-ekonomska pozadina iz koje učenik dolazi.

9. Kada je riječ o onome što učenici u Bosni i Hercegovini očekuju od obrazovanja u smislu razvoja profesionalnih vještina i pripreme za buduću karijeru, socio-ekonomski kvartili se također razlikuju. Iako je zanimanje “ljekar” poželjno među učenicima svih socio-ekonomskih kvartila, kod učenika prvog kvartila dominiraju strukovna zanimanja kao što su “električar”, “varilac”, “frizer”, “automehaničar” ili “kuhar”, dok se visokoplaćena zanimanja kao “programer” ili zanimanja koja traže specijalizaciju u vidu fakultetske naobrazbe učestalije pojavlju tek u trećem i četvrtom kvartilu, odnosno kod učenika povoljnijeg socio-ekonomskog položaja.

10. Akademski otporni učenici, odnosno učenici koji se nalaze u prvom kvartilu ESC statusa, a u četvrtom kvartilu uspjeha na međunarodnom nivou (PISA-ina definicija), gotovo jednako su ambiciozni u pogledu obrazovanja i buduće karijere koliko i njihov vršnjaci iz socio-ekonomski povoljnijih pozadina, te utoliko teže stjecanju fakultetske naobrazbe i preferiraju visokoplaćene poslove kao što su “programer” ili “advokat”. Nasuprot njima, akademski neotporni učenici dominanto su zainteresirani za strukovna zanimanja, a kao najviši očekivani stepen obrazovanja navode diplomu gimnazije.

11. Učenici u Bosni i Hercegovini generalno teže steći fakultetsku diplomu ili diplomu gimnazije, dok njihovi vršnjaci u Hrvatskoj i Sloveniji imaju složenije diferencirana očekivanja. U Sloveniji, učenici vrednuju diplomu visokokvalificiranog radnika u skoro jednakoj mjeri kao i fakultetsku diplomu. Za učenike u Hrvatskoj diploma srednje strukovne škole i diploma više škole poželjnije čak i od gimnazije, dok je fakultetska diploma, kao i kod nas, na prvome mjestu.

 

{

}